В Алматы выбрали лучших детских писателей Казахстана

VNZ_4727

В Алматы по итогам XI конкурса детских писателей «Дарабоз» были названы лучшие детские писатели Казахстана. Гостями мероприятия стали ответственный секретарь министра культуры и спорта Куатжан Серикказиевич, заслуженные писатели, культурные деятели РК и общественные деятели.

3

История, которая связывает казахскую историю и символизирует свободу и дух казахского народа,  признана лучшим детским произведением среди 300 конкурсных работ. Проза «Iлияс мінген қарагер», автором, которого является писатель из Алматы Салыкбай Адилдабек – это продолжение знаменитого «Құлагер» Ильяса Жансугурова.

17

По признанию самого писателя, в своем произведении он решил показать о важности духа традиций, ведь в первую очередь «Iлияс мінген қарагер» несет в себе воспитательный характер для будущего поколения.

Помимо заветной статуэтки и звания победителя лучшего произведения для детей, лауреат  гран-при получил  вознаграждение в размере 1 млн. тенге из рук основателя конкурса, мецената, главы корпорации «ZHERSU» Бауыржана Оспанова.

Так, в течение месяца с 20 апреля по 20 мая любой желающий прислав своё произведение  на официальный сайт конкурса, мог стать соискателем премии на звание «Лучшее произведение для детей».

Церемония вручения премии и объявления победителей прошла в торжественной обстановке в Национальной библиотеке Республики Казахстан города Алматы. Главным инициатором развития детской литературы в Казахстане активно выступает инвестиционно-промышленная корпорация «ZHERSU», а её президент, основатель литературного конкурса Бауыржан Оспанов не раз высказывался в пользу важности литературы для  подрастающего поколения. Вручив победителю гран-при за лучшее детское произведение, известный меценат отметил важность развития казахской детской литературы и поддержки  писателей:

- Детская литература – это начало всей литературы. Ее наличие и содержание  говорит о завтрашнем дне, дне будущего поколения, - сказал Б.Оспанов.

13

Не прошло мимо внимания жюри, и история молодого писателя из Алматы Нурбека Нуржана  «Аспанға ғашық құс бала», которая не оставила равнодушными конкурсное жюри, за что произведению, вполне заслуженно, было присуждено первое место.  Сам лауреат является студентом 4-го курса одного из алматинских университетов по специальности журналистика.

16

Второе место за автором произведения «Шопан ата және Диханбай баба» Ақылбеком Шаяхметом. 10

Также лучшей  литературной работой  для маленьких читателей стал рассказ писательницы из Атырау Маркизы Базарбайқызы. Она, как  и другие лауреаты получили почетную статуэтку победителя и сертификат на сумму 300 тысяч тенге.

7

Так, среди, более чем 300 работ отправленных для участия в конкурсе в период с 20 апреля до 20 мая, жюри, в составе которого были Заслуженные писатели, члены Союза писателей Республики Казахстан,  Есей Женисулы, Султан Калиулы, Сәбит Дүйсенбі выбрали  лучшие произведения для детей.

15

Особое внимание при рассмотрении литературных работ уделялось  литературно-художественным достоинствам  произведений, последовательности изложения, яркости и образности письменной речи, а также воспитательному значению  и  привязанности сюжета произведения к Казахстану или казахской культуре.

Также второй год подряд, организаторами  конкурса «Дарабоз» вручается специальная премия «За особый вклад в развитие литературы», обладателем которой, вполне заслужено стал 80-летний детский поэт, писатель Кастек Баянбай.

4

В этот день, награждения и слова поздравления лауреатам, сопровождались выступлениями детских ансамблей и вокального хора, которые дарили всем присутствующим хорошее настроение и улыбки.

12      5 8      1

Гостей премии также ждал сюрприз – сборник книг произведений детских писателей, участников конкурса «Дарабоз» прошлых лет – «Кәусар бұлақ».

Напомним, ежегодный международный конкурс «Дарабоз» среди детских писателей проводится при поддержке промышленно-инвестиционной компании «ZHERSU», благотворительным Фондом «Бауыржан» и Союзом писателей Казахстана. Общий призовой фонд конкурса в 2016 году составил 2 750 000 тенге.

  Лауреаты конкурса: Гран-при – Салықбай Әбділдәбек "Ілияс мінген қарагер" І. Нұрбек Нұржан - "Аспанға ғашық құс бала" ІІ. Ақылбек Шаяхмет - "Шопан ата және Диханбай баба" ІІІ. Маркиза Базарбайқызы - "Беймезгіл үзілген жапырақ" "Балалар әдебиетін дамытуға қосқан үлесі үшін" - Қастек Баянбай (80 жас)  

Айнура Салим

Фото: Владимир Заикин

   

Названо лучшее произведение для детей Казахстана по итогам ежегодного международного конкурса «Дарабоз»

В Астане по итогам X юбилейного конкурса детских писателей «Дарабоз 2015» были названы лучшие детские писатели Казахстана. Гостями мероприятия стали Министр культуры и спорта Арыстанбек Мухамедиулы, заслуженные писатели, культурные деятели РК и общественные деятели.

История о дедушке, ветеране ВОВ, которая повествуется от лица его внука, признана лучшим детским произведением среди 500 конкурсных работ. Произведение «Есен-сау жүріңізші асыл ата!» на казахском языке, автором которого является писатель из Алматы Пернебай Дуйсенбин рассказывает читателям о жизни и переживаниях старого аксакала, проживающем в ауле, который  прошёл все тяготы и лишения войны. Строгий взгляд и чрезмерная суровость создают впечатление  грозного и жесткого человека, но лишь близкие знают, что под этой суровостью кроется доброе и полное любви сердце.

По признанию самого писателя, в своем произведении он решил показать преемственность поколений и научить детей не забывать о старшем поколении, уважать их.

Помимо заветной статуэтки и звания победителя лучшего произведения для детей, лауреат гран-при получил вознаграждение в размере 1 млн. тенге из рук Председатель Наблюдательного Совета ТОО "ИПК Zhersu" Бауыржана Оспанова.

Так, в течение месяца любой желающий прислав своё произведение  на официальный сайт конкурса, мог стать соискателем премии на звание «Лучшее произведение для детей» и получить возможность заключить контракт с крупнейшими издательствами Казахстана на публикацию своего произведения.

Церемония вручения премии и объявления победителей прошла в торжественной обстановке в Национальной академической библиотеке Республики Казахстан. Уже на протяжении 10 лет за развитие детской литературы активно выступает инвестиционно-промышленная корпорация «ZHERSU», а её президент, основатель литературного конкурса Бауыржан Оспанов не раз высказывался в пользу важности литературы для  подрастающего поколения. Вручив победителю гран-при за лучшее детское произведение, известный меценат отметил:

- Мы основали этот конкурс, потому, что каждый из нас когда-то был ребенком, любил захватывающие  истории, верил и мечтал. У каждого была любимая книга или история, которая дарила моменты детской неподдельной радости и выступала наставником и духовным воспитателем. Именно поэтому, 10 лет назад и появился этот конкурс, чтобы в век новых технологий, такие понятия, как детская литература и книги оставались актуальными и служили духовной пищей для наших детей.

Не прошло мимо внимания жюри, и история писателя из Алматы Кайырбека Шагыр «Сиқырлы кітап»,  которая настолько тронула сердца строгого жюри, что произведению, вполне заслуженно, было присуждено первое место.  Это почетное 1-е место с победителем разделил и рассказ на русском языке «Маленький мужчина»  писательницы Джумагельдиновой  Дарии.

Лучшими литературными работами для маленьких читателей также стали  произведения писателей с Жамбылской и Западно-Казахстанской областей, а также  Астаны. Так обладателями двух вторых мест стали Мейіржан Жылқыбай за произведение на казахском «Саяқ» и Клепикова Елена  «Сказка о поющем бархане», которые получили от организаторов почетные статуэтки и сертификаты на сумму 150 тысяч тенге. Третье место между собой разделили Әділбек Ыбырайымұлы за произведение «Мәңгілік формуласы» и Назарбаевой Гульсым  за произведение  «Истории из детства».

- Так сложилось, что в этом году организацией конкурса «Дарабоз» занимается Благотворительный Фонд «Бауыржан»,  с которыми мы встречались на книжном фестивалем KITAPFEST в прошлом году и библиотечной конференции.  Это очень хорошо, что конкурс вышел на новый уровень, сделав новый глоток, потому что такие конкурсы, как «Дарабоз» очень нужны, ведь они проводятся прежде всего для наших детей, - сказала советник президента издательства «Алматы Кітап», член жюри конкурса София Раева, которая в вручила премию за 3 место на русском языке.

Так, среди, более чем 500 работ, поступивших  не только со всего Казахстана, но и с России, Китая, Монголии, в период с 20 апреля до 20 мая, жюри, в составе которого были Заслуженные писатели, члены Союза писателей Республики Казахстан,   выбрали  лучшие произведения для детей. Особое внимание при рассмотрении литературных работ уделялось  литературно-художественным достоинствам  произведений, последовательности изложения, яркости и образности письменной речи, а также воспитательному значению  и  привязанности сюжета произведения к Казахстану или казахской культуре.

Впервые за 10 лет, организаторами  конкурса «Дарабоз» была учреждена специальная премия «За особый вклад в развитие литературы», обладателем которой, вполне заслужено стал Народный  писатель Казахстана  Музафар Алимбаев. Эту почётную награду от имени 91-летнего детского писателя получил из рук Министра культуры и спорта Арыстанбека Мухамедиулы его внук Жанибек Алимбаев.

В этот день, награждения и слова поздравления лауреатам, сопровождались выступлениями детских ансамблей «Қарақат студиясы» и «Балапан» которые дарили всем присутствующим хорошее настроение и улыбки.

Гости премии также могли посетить выставку детских книг, которую организаторы  проводили совместно с крупнейшими издательствами Казахстана в фойе Национальной библиотеки.  Здесь посетители могли увидеть сказки, рассказы, как и современных авторов, так и произведения, давно ставшие классикой казахской литературы. К слову, из всех работ, принявших участие в конкурсе, казахстанские издательства «Атамұра», «Дәуір», «Алматы кітап», «Аруна» озвучили произведения, с авторами которых заключат контракт на выпуск специального сборника произведений для детей. Такими произведениями стали «Бір тамшы жас» писателя Бекболата Адетова и «Сиқырлы кітап/тарихқа саяхат» одного из лауреатов конкурса, Кайырбека Шагыр.

Напомним, ежегодный международный конкурс «Дарабоз 2015» среди детских писателей проводится при поддержке промышленно-инвестиционной компании «ZHERSU», благотворительным Фондом «Бауыржан» и Союзом писателей Казахстана. В этом году авторы могли присылать свои произведения на двух языках: казахском и русском в период с 20 апреля о 20 мая.  Общий призовой фонд конкурса в этом году составил 3 000 000 тенге.

Лауреаты конкурса: Гран-при - Пернебай Дуйсенбин за произведение  «Есен-сау жүріңізші асыл ата!» Премия «Дарабоз» «За вклад в развитие детской литературы» - Музафар Алимбаев 1-место - Қайырбек Шағыр Семейғазыұлы за произведение  «Сиқырлы кітап» 1-место - Джумагельдинова Дария за произведение «Маленький мужчина» 2-место - Мейіржан Жылқыбай за произведение «Саяқ» 2-место -  Клепикова Елена за произведение  «Сказка о поющем бархане» 3-место - Әділбек Ыбырайымұлы за произведение   «Мәңгілік формуласы» 3-место – Назарбаева Гульсым  за произведение  «Истории из детства»

2 000 000 тенге за лучшее произведение для детей!

Дан старт Международного юбилейного конкурса «Дарабоз 2015» посвященной детской литературе. Организатором конкурса выступил Благотворительный фонд «Бауыржан»» и Союз писателей Казахстана при поддержке инвестиционно–промышленной корпорации “ZHERSU”.

- «Чтобы наши дети выросли воспитанными, образованными, профессионалами и патриотами своей Родины, уважающие традиции и ценности казахского народа необходимо духовное воспитание. А основным источником духовного воспитания и хорошего образования – являются книги. А чтобы книги читались, нужны авторы, которые бы заинтересовали подрастающее поколение.» -начало свое выступление Президент благотворительного фонда «Бауыржан» Жулдыз Омарбекова на пресс-конференции.

По данным Национальной государственной книжной палаты РК, в Казахстане насчитывается всего 1 335 государственных и частных издательств. Но мало кто из них специализируется на детской литературе. За последние 10 лет, были изданы 8523 художественных произведений, и только 220 из них предназначены для детской литературы на казахском языке.

В этом году будут оцениваться произведения для детей, не только на казахском языке, но и на русском языке. Другую радостную весть, которую сообщили на пресс-конференции, что достойные произведения будут собраны в сборник и посредством издательств «Атамұра», «Дәуір», «Алматы кітап», «Аруна» увидят свет и станут известными. Шара Сергибаева представитель инвестиционно–промышленной корпорации “ZHERSU” сказала:

- «Господин Оспанов уделяет большое внимание этому конкурсу, и выделяет финансовую поддержку. В этом году мы выделили 6млн. тенге на призы и производство выигравших книг. Думаем, что конкурс в этом году вышел на новый уровень, поэтому мы выражаем благодарность фонду «Бауыржан» за организацию этого проекта.

В свою очередь инициатор проекта Щакен Кумисбаев объявил, что конкурс будет проходить справедливо и прозрачно. Общественный деятель Раева Софья Кумаровна акцентировала свое внимание на том, что мало книг о жизни, а так же тема патриотизма должна вносится писателями ненавязчиво. Она так же пошутила, что писатели - это «товар штучный» и его надо беречь.

И как уже было известно инвестиционно–промышленная корпорация “ZHERSU” выделено 2 млн тенге для призов и выпуска книг.

Объявлены призы конкурса

1 место Гран-при - 1 000 000 $ + для выпуска договора книгоиздания 2 место (два призера ) - 700 $ 000 + для выпуска договора книгоиздания 3 место (2 призера) - $ 300 000 + книги Контракт на изготовление полиграфической 3-е место (2 призера) - 200 $ 000 + для выпуска книгоиздания контракт 5. приз за вклад в развитие детской литератур

Конкурс детских писателей «Дарабоз»

Корпорация вносит существенный вклад в сохранение и развитие национальной культуры республики. Особое внимание уделяется вопросам образования и развития подрастающего поколения казахстанцев. Начиная с 2006 года, «ZHERSU» финансирует проведение Союзом писателей Казахстана Международного конкурса детских писателей «Дарабоз».

С момента проведения первого конкурса в 2006 году по настоящее время число авторов, принявших участие в литературном конкурсе, приблизилось к одной сотне человек, в то время как призовой фонд выделенных премий уже превысил 15 млн. тенге. Интерес и авторитет конкурса из года в год приумножаются, подтверждением чему служат данные и о числе работ, подаваемых для участия. Так, если изначально в первые два года число полученных работ немногим превышало сотню, то в 2010 году их уже насчитывалось порядка 450, в течение последних двух лет этот объем стремится к семистам.

Конкурс проводится в канун Международного дня защиты детей. Ежегодно премиями конкурса отмечаются 12 казахстанских авторов:

  • Гран-при конкурса имени Е. Маманова и денежный приз в размере 1 млн тенге получает  автор чьи произведения, признаются наилучшими;
  • I места и денежного приза в размере 380 тыс. тенге удостаиваются два участника конкурса,
  • II места и денежного приза в размере 175 тыс. тенге – также два человека,
  • III место и денежного приза в размере 110 тыс. тенге присуждается трем писателям,
  • кроме того предусмотрены поощрительные премии в размере 80 тыс. тенге для четверых авторов, чьи работы, если и не были удостоены призовых мест на литературном конкурсе, то были особо отмечены.

Гран-при носит имя Есенкула Маманов неслучайно:  род Мамановых в начале ХХ века внес  большой вклад в развитие просвещения казахов. На личные средства ими была построена светская школа в Жетысу, которая подготовила целое поколение казахской интеллигенции. Сам Есенкул Маманов впервые иницировал проведение конкурса на написание казахского романа в 1913 г.

Главной целью конкурса «Дарабоз» является обогащение духовного мира подрастающего поколения, воспитание в детях чувства патриотизма, глубокого познания родного языка, обычаев, традиций, а также повышение авторитета детских писателей и развитие индустрии детского издательства.

Кроме торжественной церемонии вручения наград в рамках мероприятий, посвященных конкурсу «Дарабоз», в Алматы в детской библиотеке имени А.Крылова ежегодно проводятся встречи писателей, поэтов и юных читателей, где аудитории презентуются  книги «Кәусар бұлақ» и «Чистый родник», выпускаемые   издательством «Баянжүрек» на основе произведений, признанных лучшими и ставшими призерами конкурса. Тираж книг из года в год растет, в нынешнем году он составил 3,5 тыс. экземпляров. Выпущенные книги бесплатно распространяются по всем библиотекам и школам Республики Казахстан. Книги предназначены для школьников и учителей, воспитателей и родителей, а также для широкого круга читателей.

Требования к работам, допускаемым для участия в  конкурсе, включают в себя такие критерии как ориентированность на читательскую аудиторию в возрастной категории с 1 по 8 класс, жанры – произведения прозы, стихотворения,  пьесы; ограничения по объему страниц от 5 до 25 страниц в зависимости от выбранного жанра.

Победители завершенных этапов конкурса:
Период Гран-при I место II место III место Удостоенные поощрения
2013 Серік Байхонов Қанат Әбілқайыр, Ауыт Мұқибек Секен Иманасов, Арасанбай Естенов Мәриям Көккөзова, Сәбит Дүйсенбиев, Жандос Смайылов Кәдірбек Құныпияұлы, Әбубәлір, Қайран, Ертай Ашықбаев, Серікбол Хасан
2012 Секен Иманасов Ертай Ашықбаев, Бейбіт Сарыбай Құлтөлеу Мұқаш, Елдос Тоқтарбаев Ертай Айғалиұлы, Жанабек Шағатай,Ернұр Сейдахмет Мәдина Омарова, Мира Сембайқызы,Баян Болатханова, Мейіржан Жылқыбай
2011 Жемісбек Дулатбнкұлы Бейбіт Сарыбай, Көсемәлі Сәттібайұлы Секен Иманасов, Ертай Ашықбаев Жаңабай Кемал, Райхан МӘженқызы, Есей Жеңісұлы Алтынай Амангельді, Еұрлыбек Мамасеитов, Ауыт Мұқибек, Нұрғали Ораз
2010 Қастек Баянбай Әубәкір Қайрат, Баян Болатханова Жақыпжан Нұрғщжаев, Ертай Ашақбаев Тұрдақан Жексенбпй, Ділдәр Иаиырбаева, Нұрғали Ораздар Әлібек Байбол, Әлібек Файзоллаулы, Қанат Кайым, Гульжан , Гүлжан Әбиірова
2008 Көкен Қамзин Арасанбай Естенов, Көсемәлі Сәттібайұлы Ескен Елубаев, Дархан Бейсенбекұлы Бекмұрат Ботақанұлы, Танымбай Нұрмағамбетов, Таңдай Кенеев Қаржаубай Омарұлы, Ақылбек Шаяхметов, Таупық Рымжанов, Әлсейіт Акпанбетұлы

Благодаря конкурсу поддержку получило развитие творчества таких молодых детских писателей как Дархан Бейсенбек, Асхат Омирбаев, Гульжан Абирова, Алибек Байбол, Бейбит Сарыбай, Алтынай Амангелди, Елдос Токтарбай, Ернур Сейдахмет, Мейржан Жылкыбай, Мира Ибраева и другие.

Толымбек ӘБДIРАЙЫМ, жазушы: Балалар Әдебиетiнде iлгерiлеу бар

Кейiнгi кездерi елiмiзде балалар әдебиетi кенжелеп бара жатқанына ешкiм дау айта қоймас. Бұл – шындық! Бүлдiршiндер тақырыбына қалам тартатын жазушылардың қатары некен-саяқ. Солардың бiрi – Толымбек Әбдiрайым. Қаламгермен соңғы жылдары керегесi тарыла түскен тақырыпта сыр тартып, әңгiмелескен едiк. Бала десе базарлығын ала жүгiретiн аға әлi бабында екенiн байқатты. Қаламы ұштала түспесе, мұқалмаған. Әр сөзiнiң астарында ғибрат пен тәлiм, шындық пен сыр бар. Мәндi-мағыналы сұхбатқа сiз де куә болыңыз… – Толымбек аға, жалпақ қазаққа, оның iшiнде, ғұмырының ең бақытты сәттерiн дәурендеп жүрген бүлдiршiндерге есiмiңiз кеңiнен мәлiм. Балалар жазушысының балалық шағы қалай өттi екен? – Рас, балалық шағы кiмнiң есiнен шығыпты. Алайда, мен кiшкентайымнан аурушаң, нәзiк болып өсiппiн ғой. Бар-жоғы он айлығымда қатты науқастанып, ауруханаға түскенiмде кезекшi дәрiгердiң салғырттығынан «өлiп-тiрiлгенiмдi» анам әлi күнге жыр қылып айтып отырады… Ал есесiне, ән мен жырға, сөзге соншалықты құштар болған екенмiн. Ол кезде ес бiлiп қалғам. Бiрiншi сыныптың табалдырығын аттағанша домбыра тартып, баянда ойнауды үйренуге талпындым. Екiншi сыныптан бастап, марқұм әкемнiң өтiнiшiмен күнде кешкiлiк халық ақыны Сапарғали Әлiмбетовтiң мұқабасы мыжылып, парақтары жұқарып, жыртылуға жақын қалған жыр кiтабын оқитын едiм. Қазiр менiң айтпағым – бiр ескiлiк, Ел аузына тараған көп естiлiп. Басында өз әкемнен ұққан сөзiм, Бес-алтыда жүргенде мен ес бiлiп. Менiң әкем сарабдал, ұғымды адам, Малы тапшы, қолы ашық, шығымды адам. Не ұрлық, не өтiрiк айтпай-тұғын, Қарындасқа қадiрлi, жұғымды адам… – деп басталатын «Мейiр батыр» атты поэманың бастапқы екi шумағы санамда бүгiнге дейiн жатталып қалыпты. Кешқұрым. Қараңғылық орнап, ел iргесiнде тыныштық басталады. Бiздiң үйдiң сығырайған ондық шамының жарығы болымсыз сәуле шашады. Десе де, сезiмге керемет әсер ететiн. Бар ынтасымен, зейiнiмен жыр оқыған бала… Құлақтарын түрiп, ұйып тыңдап отырған әке-шешем, әпкелерiм мен аға-iнiлерiм… Поэма кейiпкерi Мейiрдiң асқан батырлығы… Бiздiң үйде мұқабасы қалың, парақтары да жалпақ қазақ ертегiлерiнiң жинағы да болатын едi. Бiрақ, сол «Мейiр батыр» менiң сөзге деген, жазушылыққа деген құштарлығымды оятқан сияқты. …Кейiнiрек бiздiң ауылдағы бастауыш мектеп жабылып қалды. Мен кеңшар орталығы Қарағаштағы интернатқа ауыстым. Бесiншi сыныптан бастап сахнаға шығып, ән айта бастадым. Тiптi, әншi болсам деп арман-дадым ғой. Бiрақ сөзге, әдебиетке, жазуға деген құштарлығым жеңiп кете бердi. Неге?.. Сол жылы балалардың бәрi әрбiр санын асыға тосатын, әрбiр санынан рухани азық алып, керегiн iздейтiн «Балдырған» журналына ел аузынан алған, небәрi екi жолдан тұратын жұмбағым жарияланды. «Бiр қазанның iшiнде, екi түрлi сүт тұрар». Жауабы – жұмыртқа. «Балдырған» осылайша маған бедел әкелдi. Көп ұзамай мектептегi қабыр-ға газетiнiң редакторы алтыншы сыныпта оқитын сотқар Мұратхан тура-лы өлең шығарып бер деп қолқалады. Алғашында ынтам болмай, қыр со-ңымнан қалмаған соң, мынадай тақпақ құрастырдым: Тегiнбаев Мұратхан, Қыздарды шалып құлатқан. Ұлдарды ұрып жылатқан… Неге бiздiң Мұртаттың, Аты кетпейдi құлақтан?! Осы шумақтан соң, «ақын бала» атандым. «Әртiстiктi» қойып, жатсам-тұрсам жазушы болуды армандадым. Тоғызыншы сыныпты аудан орталығы Аягөздегi №2 мектепте оқыдым. Бүгiнде бұл бiлiм ошағы Дулат Бабатайұлының атында. Мұнда да ау-дандық «Алға» газетiне, өзiмiздiң «Қазақстан пионерi» апталығына (бүгiнгi «Ұлан») мектеп iшiнiң тыныс-тiршiлiгiн, хабар, жаңалықтарын, суреттемелер мен өлеңдер жолдап тұрдым. Бiрде «Қазақстан пионерiне» үш бiрдей шығармам жарқ ете қалды! Бiрi – өлең, бiрi – мақала, бiрi – су-реттеме. Төбем көкке екi-ақ елi жетпей қуандым. Сол-ақ екен, республика-мыздың түкпiр-түкпiрiндегi өзiм құралпы балалардан 36 хат алдым. Оның 35-iн қыздар, 1-iн ғана ұл жолдаған екен. Алматы облысы, Ұйғыр ауданындағы Шонжы ауылынан хат жазған оқушы бала кейiннен танымал балалар ақыны, талантты сықақшы болды – Бейсебай Кiрiсбайұлы… Тасқа басылып, газет-журналға аты-жөнiң шыққаны – бiр бақыт! Ал редакциядан азын-аулақ қаламақы алғаның – тағы бiр қуаныш! Қалам-ақыны менен гөрi көршi сыныпта оқитын Тәкен Мәлiков деген досым асыға күтетiн едi. «Гонорар келдi ме?», – дейдi Тәкен. «Келдi», – деймiн қуана жымыңдап. Сондағы алатыным – бiр-екi-ақ сом. Соның өзi – бiзге үлкен ақша! Оны алған соң үйге қайтар жолдағы депоның асханасына соғып, борщ, кiлегей қосылған құймақ, ыстық шәй iшiп, бiр жасап қаламыз. Үш-төрт мәрте асханаға бас сұққан соң, ақша да таусылады. «Қанша қалды?», – дейдi Тәкен досым. «Тиындар ғана…» Тағы да асханаға тартамыз. Бұл жолы жайланып отырып тамақ iшпесек те, екi-екiден тәттi бәлiш жеймiз. …Жетiншi сыныпты бiтiрген жылы жазғы демалыста үлкендерге ерiп, Се-мейге қой айдап апаруға iлестiм. Сондағы ойым, ақша табу емес, роман-тика қуып, қараңғы түнде арбаның үстiнде жатып, жымыңдаған жұлдыз-дарға қарап, қиялға бату! Сайын далада серуендеп жүру! Атқа мiнiп, қой бағу! Сезiмдi сергiтер әсер алу!.. Бала кездегi бұл сапарым текке кетпедi. Араға жиырма бес жыл салып, «Дала әуенi», «Оралу» деген повестер жаз-дым. Әп дегеннен, шығарма оқиғалары кино лентасындай көз алдымнан өтiп жатты, өтiп жатты!.. – Кешегiге көз жүгiртiп, қимас сәттерiңiздiң бiр парасын сөз еттiңiз… «Мықты жазушы болу үшiн оның балалық шағы бақытсыздыққа толы болу керек» деген сөз бар… – Балалық шақ – адам өмiрiнiң ең бақытты, беймарал, алаңсыз жылдары ғой. Алайда, мен әлгi сөзге келiспеймiн. Неге? Қаламгердiң балалық шағы бақытсыз болса, ол не жазады, ненi сағынады? Әлемде ең көп оқылатын, 500 әңгiме жазып, 8 мың адамның көркем бейнесiн сомдаған атақты жазушы Антон Чеховтың сөзi бар: «Адам баласы сағыныш пен мұңнан айырылған кезде, бәрiнен айырылады» деген. Тамаша сөз емес пе? Адам баласы сағына бiлуi керек қой. – Мәселен… Кiмдi? Ненi?.. – Балалық шағын, көптен көрмеген туысын, бауырын, досын, сыныптасын, курстасын… Әрине, олардың сағынатын көркем мiнезi, кiсiлiк келбетi болса… Менiң де сағынатын жандарым көп… Дәл қазiр… Аягөздегi достарым – Базарбек ағамды, Уәлиханды, Әлiмбектi, Бақытөмiрдi сағынып отырмын… Олар – менiң түсiнiгiмде адал, жақсы азаматтар. Базарбек Ақсақаловпен бiрге жұмыс iстедiм. Сексенiншi жылдарда темiржолда жұмысшыларды жабдықтау бөлiмi деген мекеме болған. Мен вагон-дүкенде экспедитор едiм. Базекең менiң көмекшiм. Темiржол бойындағы шағын разъездер мен бекеттерге күнделiктi азық-түлiк, басқа да тұрмысқа қажеттi заттар тасимыз. Ақтоғай бекетiне түнеймiз. Қыстың күнi. Суық. Ызғар. «Буржуйка» деп аталатын темiр пешке бабын келтiрiп еттi асамыз да, әңгiме соғамыз. Базекең ақын кiсi. Дойбыдан облыс чемпионы болған кезiнде. Әңгiменiң майын тамызады. Көбiне қозғай-тынымыз – әдебиет, поэзия тақырыбы. Қытайдан 1962 жылы берi өткен ол кiсiнiң көрмеген мехнаты аз. Сол жақта медицина институтында оқыған. Қудалауды көп көрген… Базекеңнiң сол кездегi тұшымды әңгiмелерiн сағы-намын. Мiне, қазiр де көз алдымда… Түн… Әрлi-берлi ағылған поездар… Дүк-дүк еткен темiр дөңгелектердiң тарсылы мен сықыры… Шыңғыс Айтматовтың «Боранды бекет», Оралхан Бөкейдiң «Өз отыңды өшiрме» романдарындағы кейiпкерлердiң бейнесi… Жүздерiн күн мен жел қақтаған шаруа адамдары, сары күртеше киген темiржолшылар… Мекемеде алты жыл жұмыс iстеген мен үшiн осының бәрi ыстық! – Айтқандай, темiржолда iстеген алты жылыңыз – аз да, көп те емес. Солай ғой?! Десе де, сол жылдары жазған шығармаларыңыз бар ма? – Иә, бар. Осыдан екi-үш жыл бұрын «Жұлдыз» журналында жария-ланған «Апат», жуырда «Қазақ әдебиетiне» басылған «Хат» әңгiмелерiм, оның алдында өзге басылымдарда жарияланған «Шерлi жүрек», «Жалғыз тырна», «Құс қанаты», «Жалғыздық», «Қара ешкi» т.б. шығармаларым сол кездерде туды. «Апаттағы» Мәмiш ақсақалмен көп әңгiмелесетiнмiн. Тағдыры ауыр кiсi едi. Жиырма бес жылға сотталып, жазасын Сiбiрде өтеген! Сондай таза, кiсiлiктi, иманды жан едi, жарықтық!.. – Ол шығармаларыңызды неге ұзақ жыл сақтадыңыз? Тiптi, отыз жылға жуық уақыт бойы… – Бiр кездерi онша ұнай қоймаған едi. Бiр қайнауы кемдей көрiнген. Кейiн оқып едiм, бiрнәрселер бар сияқты… Аздап өңдедiм, сосын ұсындым. Жалпы, мен балаларға арналған шығармаларымнан өзгесiн ертеректе, 23-25 жасымда жазғанмын. Әлгi «Апат», «Хат» секiлдi әңгiмелерiм жетерлiк… Осы жуырда ғана сонау, 1979 жылы қағазға түскен «Әке», «Жуас», «Жең-гетай» деген әңгiмелерiмдi оқып шығып, қуанып қалдым. Алла қаласа, олар да жарияланып қалар… Әсiлi, көркем шығарма қай кезде жазылса да жақсы дүние болуы керек. Өйткенi, әдебиет дегенiмiз – адамгершiлiкке сүйiспеншiлiк! Шын мәнiндегi көркем әдебиет азаматтық терең ойдан, адамгершiлiк асыл идеядан, биiк парасаттан туады! Көркем шығарма оқырманды ойландыруы, толғандыруы керек. Жан дүниесiн астан-кестен етiп, қопаруы тиiс. Жазушыда терең ой да, кестелi, шұрайлы тiл де болуы керек. – Қазiр – нарық заманы. Кәсiп болса ғана нәсiбiң бар. Өзiңiзге мәлiм, тек жазып, нан табу мүмкiн емес… Қай кезде жазасыз? – Иә, Кеңес заманында қаламгерлерге қолдау жоғары болды ғой. Бүгiнде бiрыңғай шығармашылықпен айналысу қиын. Сенбi, жексенбi күндерi ғана және кешкi уақытта бiр-екi сағат қана жазуға тура келедi. Лев Толстой айтыпты: «Қашан жазбауға мүмкiндiгiң болмаса, сол уақытта ғана қолыңа қалам ал» деп. Ал, бүгiнгiнiң мықты жазушыларының бiрi Әкiм Тарази ағамыз «Жазу қиын емес, табу қиын! Жазу оңай! Таптым, мiнекей-мiнекей деп, бас-аяғы жиналған кезде отырасың да жазасың. Яғни, әңгiме болсын, хикаят болсын, роман болсын, илеуi қанған кезде отыра қаласың да жазасың» дейдi. Қай кезде де нашар шығарманы көзiқарақты оқырман оқымайды. Ақ қағазды бостан-босқа шимайлауға болмайды! «Судың да сұрауы бар!» Жазушы о дүниеде, ертеңгi қиямет күнi жазғандары үшiн Алланың алдында жауап бередi екен. – Бүгiн ше?.. – Бүгiнгi сыншылар – оқырман ғой! Өзi байқасаңыз, жақсы шығарманы жұрт әңгiмелеп, айтып кетедi. – Жазушы үшiн басты критерий не болуы керек? Сiздiң пiкiрiңiзше… – Айтайын дегенiм, жазушылар мен әдебиетшiлер үшiн жаңалық емес, белгiлi теория ғой! Жазушыға керегi – Тәңiрi берген талант пен бiлiм! Осы екеуi қаламгердiң бойында болуы тиiс! Сосын, еңбек, еңбек, тағы да еңбек! Уақытты тиiмдi пайдалану – ең алдымен еңбектi ұйымдастыра бiлу керек деген сөз. Бұл – адамның асыл қасиеттерiнiң бiрi. Гете бар-жоғы он тоғыз жасында күнделiгiне былай деп жазыпты: «Бiз жаспыз. Сол себептi шиыр болған жолмен жүрмек емеспiз. Төңiрегiмiздегiнiң бәрiн ерекше ынтамен зерделеп, барлығын да қаперiмiзге қанықтырамыз. Бiз өте ықыласты боламыз, пайдалы бiр нәрсе игермей, бiр күндi де бос жiбермеймiз». Ал, ақын өмiрiнiң соңғы кезеңiнде «Қандай да талант болмасын, бiлiммен қанаттануы қажет. Сонда ғана ол өзiнiң барлық қуатын таныта алады» деген. Содан соң, жазушы жазып отырған тақырыбын жақсы бiлуi шарт. Әрбiр қаламгер үшiн кейiпкердiң iшкi дүниесiндегi психологиялық сыр, мұң, арман, мақсат, толып жатқан күрделi құбылыстар айқара, жарқырай ашылып, характер логикасына қарай шешiм табу – басты мұрат! Шығармадағы көркем бейне, яғни образ толық ашылмаса, ол әдеби туынды емес. Жазушыға ең керегi – суреткерлiк! – Аға, қазақтың маңдайына бiткен бiртуар композиторлардың бiрi – Илья Жақанов. Сазгердiң бiрнеше әндерiнiң тарихы жайлы дүниелерiңiздi баспасөз беттерiнен оқырман оқыды, таныспыз. Сол кiсiмен қарым-қатынасыңыз жөнiнде әңгiмелеп берсеңiз…. – 1990 жылы болатын. «Қазақ әдебиетiнде» қызмет етiп жүрген кезiм. Түс әлетi болып қалған. Бөлмеге Илья аға кiрдi. Амандық-саулықтан соң, орындыққа жайғасып, өзiнiң «Әсел» әнi жайлы әңгiме айта бастады. Шыңғыс Айтматовқа қалай тыңдатқанын, талғамы биiк жазушының қандай күйде қабылдағанын… Үнсiз тыңдай бердiм, құлағыммен естiгендерiмдi алдымдағы қағазға және түртiп отырдым. Онымды Илья аға байқамады… Араға көп уақыт салмай әлгiнi көркемдеп жазып, газетке ұсындым… Илья аға телефон соғып, таңғалысын жасырмады, жақсы жазылғанын айтып, алғысын бiлдiрдi. Содан кейiн бiздiң ағалы-iнiдей рухани достығымыз басталды. Бiрлесiп көп жұмыс iстедiк. Көкшетауда, әсем Бурабайда Бiржан сал туралы, Солтүстiк Қазақстан облысының, бұрынғы Булаев ауданында Мағжан Жұмабаев туралы хабарлар түсiрдiк… Илья ағаның әндерi туралы жазылған «Дария шабыт» атты шағын кiтабым 2003 жылы «Елорда» баспасынан жарық көрдi. Алғы сөзiн «Ән кәусары» деген тақырыппен Еңбек Ерi, Халық жазушысы Әбiш Кекiлбаев жазған. Сонда заңғар қаламгер Илья ағаның қайталанбас болмысы, адам жанын тербеп, керемет әсерге бөлейтiн әндерi жайлы айта келiп, былай дептi: «… Тарихтың әр батырдың әр шайқасының жай-жапсарын бажайлай баяндағаны сияқты әр суреткердiң әр туындысының да егжей-тегжейiне емiрене үңiле бiлгенi лазым екен. Толымбек Әбдiрайым әдебиетiмiзде дәл сондай мақсатпен тыңға түрен салып, «Дария шабыт» деректi әңгiмелер кiтабын тудырыпты. Бұл – бiр өркен жаяр өнеге болса керек. Оның бүгiнгi тыңдарман қауым мен ертеңгi зерттеушi қауым тарапынан бiрдей риза-шылыққа ие болатынына кәмiл сенемiз». Иә, расында, Илья Жақановтың жан-дүниесi көркем, талғамы ерек, биiк. Сондықтан, оның шығармалары әр заманның буынымен үндесiп, тыңдалады, сағындырады. Негiзiнен, Iлекең екiнiң бiрiне ақтарылып, ашыла бермейтiн кiсi. Ал, екеумiз бiр-бiрiмiздi ұғындық, сырымызды түсiндiк. Аға мен iнiдей сый-ластығымыз арта түстi. Илья Жақанов жайлы, оның әндерi, әндерiнiң тарихы жайлы «Егемен Қазақстан», «Ана тiлi», «Қазақ әдебиетi», «Ай-қын», «Астана ақшамы» сынды басылымдарда жарияланған деректi әңгi-мелерiм, новеллаларым, сұхбаттарым мен эсселерiмнiң өзi бүгiнде он бес баспа табағын құрап қалыпты. Ендi солардың басын қосып, «Ағыл-тегiл» деген атпен кiтап шығару ойымда бар. Әбекеңнiң алғы сөзiн өзiнiң рұқса-тымен қайта беремiн кiтапқа. Соңғы сөздi филология ғылымдарының док-торы, профессор Серiк Негимов жазды. Бұл бастамаға Илья аға қарсы емес екенiн айтып, сәттiлiк тiледi және қуанды. «Толымбек, менiң саған өле-өлгенше айтарым бар», – дейдi композитор. Иә, расында Илья Жақанов ағыл-тегiл ақтарылған бұлақтай ғой. Былтыр «Ағыл-тегiл» жинағымның жұмысымен Атырауға екi рет бардым. Әр барған сайын қуанышпен күтiп алады. Өзi елдiң азаматы, әдебиет пен өнердiң жанашыры Иманғали Тасмағамбетовтiң қолдауымен батысқа қоныс аударғалы он бiр жылдың iшiнде оқырманға он бiр кiтап ұсынды. Ғажап емес пе?! Әр кiтабы – тұнған қазына, құнды дүние! Мұнымен қоса бiрнеше жылдан берi бiртуар композитор, қазақ вальсiнiң королi Шәмшi Қалдаяқов жайлы «Шәмшiнiң жүрегi» деп аталатын роман-новелла жазып жүр. Көлемдi дүниенiң бiраз үзiндiлерi «Жас Қазақ» апталығында жарияланды. Илья Жақанов – әрi композитор, әрi музыка зерттеушiсi, әрi жазушы! Ретi келгенде өз әндерiн де әдемi айтады және көп әндерiнiң сөзiн де өзi жазған! Құдай-ау, не деген жады, не деген еңбек десеңiзшi! Кейде апталап, айлап қозғалмай, үйден шықпай жазып отырады! Анау батыс өлкесiнiң бiзге беймәлiм әндерiнiң сала-сала тарихы, шежiресi, Арқадағы ән падишалары Бiржан сал, Үкiлi Ыбырай, Ақан серi туралы толымды, деректi дүниелер! Толып жатыр! Жиi хабарласып тұрамыз. Жуықта ғана Ақан серiнiң Құлагерi хақындағы деректi дүниесiне нүкте қойғанын қуана жеткiздi. – Аға, сұхбатымыздың соңына таман, балалар әдебиетiнiң бүгiнгi ахуалы жайлы бiрер ауыз әңгiме айта кетесiз бе? Кейiнгi толқын жастардан кiмдер көрiнiп жүр? – Балалар әдебиетiнде қазiргi таңда iлгерiлеу бар! Оған дәлел –талдықор-ғандық кәсiпкер Бауыржан Оспанов басқаратын «ZHERSU» корпорациясы мен Қазақстан Жазушылар одағы жыл сайын ұйымдастырып келе жатқан «Дарабоз» бәйгесi! «Жүзден – жүйрiк, мыңнан – тұлпар» дегендей, аламан бәйгенiң арқасында балалар тақырыбына жазылған қаншама әңгiмелер, өлеңдер, поэмалар, повестер, сахналық қойылымдар дүниеге келдi! Бұл – үлкен қуаныш! Мәселен, жүлде алған шығармалар басылған «Кәусар бұлақтың» бесiншi кiтабындағы Жемiсбек Толымбековтың «Жанталас», Есей Жеңiсұлының «Мынау ғазиз дүние», Бейбiт Сарыбайдың «Ақтабан», Нұрғали Ораздың «Оралбай атам оралман емес», Тұрлыбек Мәмесейiттiң «Мен қазақ екенмiн», Райхан Мәженқызының «Есiктi қаққан Еңбек», жас жеткiншек Алтынай Амангелдiнiң «Қаладан келген қыз» сахналық қойылымы – мықты шығармалар! Нағыз балалардың туындылары! Ол шығармаларда мейiрiм де, қайырым да, ұлтқа деген патриоттық сезiм де, адамгершiлiк те, мұң да, жүректi тербеген лирика да, бәрi-бәрi бар! «Дарабоздағы» жүлде алған шығармалар орыс тiлiне де аударылады. Биылдан бастап ағылшын тiлiне де тәржiмаланатын болыпты. Балаларға арналған кiтаптар онша көп шығып жатқан жоқ. Бiрақ сол кiтаптар әдемi безендiрiлiп, түрлi-түстi суреттер салынып, кемiнде 10 мың тиражбен шы-ғып жатса, нұр үстiне нұр болар едi! – Жаңа жинағыңыз қашан шығады? – Құдай бұйырса, биыл балаларға арналған «Алабұға аулаған күн» деген кiтабым шығып қалар… – Әңгiмеңiзге рахмет, аға! Сұхбаттасқан Асхат РАЙҚҰЛ